ارت چیست ؟
در برق صنعتی ارت چه محسنات و چه کارایی دارد؟
چرا داشتن ارت در برق صنعتی ضرروی است ؟
گروه مهندسی برق . صنعت . دیزل تقدیم میکند .
همانطور که میدانید تخصص ما خدمات دیزل ژنراتورها است.
فروش دیزل ژنراتور ، اجاره دیزل ژنراتور ، خدمات تامین و نگهداری دیزل ژنراتور ، فروش ژنراتورهای گازسوز و نیروگاهی ،کار تمام خدماتی که تقدیم مشتریان گرانقدر میگردد تامین برق صنعتی ، برق اضطراری ، تولید برق نیروگاهی است .
در برق صنعتی : اصولاً سه فاز و یک نور و یک آرت داریم.
ارت میتواند جایگزین نور هم باشد ، اما باید تفاوت پول و آرت را بدانیم !!
باید اطلاع لازم در خصوص ارت و نحوه اجرای چاه ارت ، همچنین مواردی که استفاده از ارت برای جلوگیری از خطر برق گرفتگی را بدانیم ، باید نسبت به استفاده از ارت بجای نور را آگاهانه بدانیم.
امیدواریم این مقاله کوتاه بتواند برای صنایع و مدیران صنایع مفید واقع گردد. ((( هر چند که بسیاری از مدیران و نیروهای متخصص مقیم در صنایع مختلف کشورمان از این موضوع آگاه هستند ، که امریست بسیار عالی و خشنود کننده ، اما در این میان هستند عزیزانی که اپراتور دیزل ژنراتور هستند و یا مهندسین و کاردانهای بزرگواری که در نیروگاه با ژنراتور های گازسوز کار میکنند و آن دسته از همکاران گرانقدر که با برق فشار قوی سر و کار دارند با ژنراتورهای های ولتاژ ( ولتاژ بالا) سر و کار دارند ، شاید یک جمله از کل این مطلب برایشان مفید باشد))).
حال که مقاله به چهار بخش اصلی تقسیم شد. بهتر دانستیم که قبل از پرداختن به قسمتها ، یک آموزشی ساده مناسب در خصوص اجرای چاه ارت با تصاویر تقدیم نماییم مخصوصاً تصاویر شماتیک، چون همزمان ساختار چاه ارت و ترتیب اجرای آن را میبینید.
۱. شماتیک کامل چاه ارت و اجزای آن
بعد از دیدن تصاویر و مراحل اجرا و اجرای چاه ارت ، حال بهتر است چهار فصل اصلی و سر فصلهای مرتبط را با پیش ببریم.
ارت در برق صنعتی چیست؟
ارت (Earth یا Ground) یکی از مهمترین بخشهای سیستم برقرسانی و حفاظت الکتریکی است.
وظیفه اصلی سیستم ارت این است که در شرایط عادی، بهخصوص هنگام بروز اتصال بدنه یا خطای الکتریکی، مسیر مناسبی برای عبور جریان خطا فراهم کند تا تجهیزات حفاظتی مانند فیوز و کلیدهای حفاظتی بتوانند مدار معیوب را سریعاً قطع کنند.
به زبان ساده، اگر در اثر خرابی عایق یک دستگاه برقی، سیم فاز با بدنه فلزی آن تماس پیدا کند، بدنه دستگاه بطور حتم دارای ولتاژ خطرناکی میشود. سیستم ارت کمک میکند این خطا بهصورت کنترلشده به زمین منتقل شود و شرایطی ایجاد میکند که وسیله حفاظتی مدار را قطع کند.
بنابراین ارت را نباید فقط یک «سیم که به زمین وصل شده» در نظر گرفت؛ بلکه یک سیستم حفاظتی مهندسیشده است که شامل هادیها، اتصالات، الکترود زمین و سایر اجزای مرتبط میشود.
یک مثال ساده برای درک بهتر :
فرض کنید یک موتور سهفاز صنعتی( مصرف کننده ) داریم. بدنه موتور فلزی است و بهدرستی به سیستم ارت متصل شده است.
اگر عایق یکی از سیمهای داخل موتور خراب شود و سیم فاز با بدنه تماس پیدا کند:
فاز → بدنه موتور → هادی حفاظتی ارت → سیستم زمین
جریان خطا از مسیر طراحیشده( ارت) عبور میکند و در یک سیستم مناسب، تجهیزات حفاظتی میتوانند خطا را تشخیص داده و مدار را قطع کنند. به همین سادگی جلوی یک هزینه هنگفت مالی و جانی گرفته میشود.
در نتیجه، ارت نقش مهمی در کاهش خطر برقگرفتگی و حفاظت تجهیزات دارد.
وظیفه ارت چیست؟
سیستم ارت چند وظیفه مهم دارد که مهمترین آنها عبارتاند از:
۱. حفاظت از جان افراد
مهمترین دلیل استفاده از ارت، کاهش خطر برقگرفتگی است.
بسیاری از تجهیزات صنعتی دارای بدنه فلزی هستند؛ مانند:
الکتروموتورها
تابلوهای برق
دیزل ژنراتورها
پمپها
کمپرسورها
دستگاههای صنعتی و غیره
UPS و تجهیزات برق اضطراری
اگر به علت خرابی عایق، بدنه یکی از این تجهیزات برقدار شود، اتصال صحیح بدنه به سیستم حفاظتی ( ارت )میتواند مسیر جریان خطا را فراهم کند و به عملکرد سریع وسایل حفاظتی کمک کند.
۲. کمک به عملکرد تجهیزات حفاظتی
یکی از نکات بسیار مهم این است که ارت بهتنهایی قرار نیست «برق را قطع کند».
در یک سیستم طراحیشده، مسیر خطا باید بهگونهای باشد که جریان خطای کافی ایجاد شود تا وسیله حفاظتی مناسب، مانند کلید مدارشکن یا فیوز، در زمان لازم عمل کند.
بنابراین کیفیت سیستم ارت با عملکرد صحیح حفاظت الکتریکی ارتباط مستقیم دارد.
۳. حفاظت از تجهیزات
اضافهولتاژها، خطاهای الکتریکی، جریانهای نشتی و برخی پدیدههای گذرا میتوانند به تجهیزات آسیب برسانند.
یک سیستم زمین و همبندی مناسب، در کنار سایر تجهیزات حفاظتی، به کنترل این شرایط کمک موثری میکند.
۴. ایجاد یک مرجع الکتریکی مناسب
در بسیاری از سیستمهای برق و تجهیزات کنترلی و PLC، زمین بهعنوان یک مرجع الکتریکی نیز اهمیت دارد.
البته این موضوع با ارت حفاظتی (PE) یکسان نیست و باید بین عملکرد حفاظتی زمین و نقش مرجع زمین تفاوت قائل شد.
تفاوت ارت و نول چیست؟
این یکی از مهمترین قسمتهای مقاله است؛ زیرا ارت و نول در ظاهر هر دو با زمین ارتباط دارند، اما وظیفه آنها یکی نیست.
نول (N)
نول بخشی از مدار کاری سیستم برق است.
در یک سیستم تکفاز معمولی، جریان مصرفکننده از مسیر فاز وارد دستگاه میشود و از مسیر نول به منبع بازمیگردد.
بنابراین در شرایط عادی، نول میتواند حامل جریان کاری باشد.
ارت حفاظتی (PE)
ارت حفاظتی برای حفاظت در برابر خطاهای الکتریکی و برقگرفتگی استفاده میشود.
در شرایط عادی، هادی حفاظتی PE نباید مسیر جریان کاری بار باشد. این هادی برای اتصال قسمتهای فلزی قابل لمس تجهیزات به سیستم حفاظتی زمین به کار میرود.
برای مثال:
فاز → مصرفکننده → نول
مسیر معمول جریان کاری است.
اما در زمان بروز خطای بدنه:
فاز → بدنه دستگاه → هادی حفاظتی PE → مسیر زمین/سیستم حفاظتی
مسیر جریان خطا خواهد بود.
سوال بسیار مهم
آیا میتوان ارت و نول را به هم وصل کرد؟
این قسمت بسیار مهم است:
ارت و نول را نباید بهصورت دلخواه و در هر نقطهای به یکدیگر متصل کرد.
نحوه ارتباط N و PE به نوع سیستم زمینکردن شبکه، محل نصب و استاندارد و مقررات مربوط به پروژه بستگی دارد. در بعضی آرایشهای سیستم توزیع، اتصال N و PE در نقطه مشخصی انجام میشود؛ اما ایجاد اتصال اضافی در نقاط دیگر میتواند باعث عبور جریان از هادی حفاظتی و بدنه تجهیزات شود و خطر ایجاد کند.
پس این تصور که «هر جا نول داریم میتوانیم ارت را هم به آن وصل کنیم» اشتباه و خطرناک است.
اجزای اصلی سیستم ارت چیست؟ در بالا تصاویر شماتیک و واقعی تقدیم شد و توضیحات تکمیلی را اینجا تقدیم میکنیم.
یک سیستم ارت
صنعتی معمولاً از چند بخش اصلی تشکیل میشود:
۱. الکترود زمین ( به تصاویر شماتیک دقت کنیم)
الکترود، بخشی از سیستم است که در تماس الکتریکی مناسب با خاک قرار میگیرد.
الکترود میتواند بسته به طراحی سیستم، به شکلهایی مانند:
میله یا Rod
صفحه
تسمه یا هادی مدفون
شبکه زمین (Ground Grid)
باشد.
در تأسیسات صنعتی بزرگ، طراحی شبکه زمین ممکن است بسیار گستردهتر از یک چاه ارت ساده باشد.
۲. هادی حفاظتی
این هادی قسمتهای فلزی تجهیزات را به سیستم زمین متصل میکند.
برای مثال، بدنه یک موتور، تابلو برق یا ژنراتور میتواند به وسیله هادی حفاظتی به سیستم ارت متصل شود. با در مصارف خانگی پشت یخچال یا ماشین ظرفشویی یا لباسشویی یک سیم به بدنه میبینید که در کارخانه تعبیه شده و فقط باید اتصال صحیح انجام گیرد .
انتخاب سطح مقطع هادی باید بر اساس طراحی سیستم، جریان خطا، زمان قطع حفاظت، نوع هادی و مقررات مربوطه انجام شود؛ بنابراین یک اندازه ثابت برای تمام پروژهها وجود ندارد.
چراکه شدت جریان و یا میزان قدرت در کارخانه با صنایع مختلف با هم متفاوت است.
۳. شینه ارت
در تابلوهای برق معمولاً شینهای برای اتصال هادیهای حفاظتی در نظر گرفته میشود.( کمی لاغرتر و ضعیفتر از سینه فازها است. با در کنارههای تابلو توزیع قرار میگیرد. نول و ارت گاهی میتواند یکی شوند و گاهی باید از هم تفکیک گردند.
هادیهای ارت تجهیزات مختلف میتوانند طبق طراحی سیستم به این شینه متصل شوند.
۴. اتصالات و بستها
اتصالات بین هادیها، الکترودها و سایر قسمتهای سیستم زمین باید از نظر مکانیکی محکم و از نظر الکتریکی مطمئن باشند.
اتصال ضعیف یا خوردهشده میتواند عملکرد سیستم ارت را تحت تأثیر قرار دهد.
۵. سیستم همبندی (Equipotential Bonding)
همبندی یعنی قسمتهای فلزی مختلفی که ممکن است در شرایط خطا دارای اختلاف پتانسیل شوند، طبق طراحی به یکدیگر و به سیستم حفاظتی متصل شوند.
هدف اصلی این کار، کاهش اختلاف پتانسیل خطرناک بین قسمتهای قابل لمس است.
۶. چاه ارت یا الکترود زمین
در برخی پروژهها از چاه ارت برای ایجاد الکترود زمین استفاده میشود. البته اصطلاح «چاه ارت» بیشتر به روش اجرای الکترود در زمین اشاره دارد و صرفاً داشتن یک چاه به معنی داشتن سیستم ارت استاندارد نیست.
کیفیت نهایی سیستم به طراحی، شرایط خاک، نوع و ابعاد الکترود، اتصالات، هادیها و اندازهگیریهای لازم بستگی دارد.
دقت کنیم ، یک نکته بسیار مهم درباره مقاومت ارت :
گاهی تصور میشود هرچه مقاومت چاه ارت کمتر باشد، سیستم حتماً بهتر است. این موضوع بهتنهایی معیار کاملی برای ارزیابی سیستم ارت نیست.
مقدار مقاومت زمین باید متناسب با نوع سیستم برق، کاربرد تأسیسات، تجهیزات حفاظتی، استانداردهای مورد استفاده و طراحی پروژه بررسی شود.
همچنین اندازهگیری مقاومت الکترود زمین باید با روش و تجهیزات مناسب انجام شود؛ صرفاً اتصال یک مولتیمتر معمولی بین یک سیم و زمین، آزمایش استاندارد مقاومت سیستم ارت محسوب نمیشود.
نکته بسیار مهم :
نکته کلیدی: ارت مناسب فقط به معنی «دفن کردن یک میله یا سیم در زمین» نیست. یک سیستم ارت مناسب باید طراحی، اجرا، اتصال، همبندی و در نهایت آزمایش و اندازهگیری مناسب داشته باشد.
و همچنین :
ارت با نول تفاوت دارد:
توضیح داده شد نول قسمت و بخشی از مدار است و آرت سیستم محافظت از مدار است
بطور کل
نول (N) و ارت حفاظتی (PE)
نول وظیفه اصلی
بخشی از مدار کاری است.
اما ارت حفاظت در برابر خطا
نول جریان در حالت عادی
میتواند داشته باشد.
اما ارت نباید مسیر جریان کاری باشد.
نول اتصال به تجهیزات فلزی
وظیفه اصلی آن نیست.
اما ارت وظیفه اصلی
نقش در خطای بدنه بر عهده دارد
که ایجاد مسیر حفاظتی خطا است.
هدف اصلی نول تکمیل مدار مصرفکننده است.
هدف اصلی ارتش حفاظت از افراد و تجهیزات را بعهده دارد.
تلاش میکنیم که مقاله هم آموزشی باشد و هم از نظر فنی اعتبار داشته باشد، ( هر چند در بخش اول اشارات مهمی صورت گرفت ، چراکه مطالب برق صنعتی ، درست مانند خود برق به هم وصل هستند و گاهی نمیشود آنها را از هم جدا کرد .
به هر حال در بخش دوم بهتر است با مثالهای واقعی از محیط صنعتی ( برق صنعتی) با خود مولد برق با دیزل ژنراتور توضیح دهیم.
چرا داشتن ارت در برق صنعتی لازم است؟
ارت یکی از مهمترین بخشهای سیستم حفاظت الکتریکی در تأسیسات صنعتی است. وجود یک سیستم ارت مناسب میتواند در زمان بروز خطاهای الکتریکی، خطر برقگرفتگی، آسیب به تجهیزات و حتی احتمال وقوع آتشسوزی را کاهش دهد.
در محیطهای صنعتی، تجهیزات زیادی دارای بدنه فلزی هستند؛ از جمله تابلوهای برق، الکتروموتورها، پمپها، کمپرسورها، دیزل ژنراتور و مولدهای برق و دیگر دستگاههای صنعتی.
اگر عایقبندی یکی از این تجهیزات دچار مشکل شود، ممکن است ولتاژ خطرناکی روی بدنه فلزی آن ایجاد شود.
در چنین شرایطی، سیستم ارت و همبندی مناسب کمک میکند جریان خطا از یک مسیر حفاظتی مشخص و برنامه ریزی شده عبور کند و تجهیزات حفاظتی بتوانند مدار معیوب را قطع کنند.
۱. حفاظت از جان افراد در برابر برقگرفتگی ، مهمترین قسمت
مهمترین دلیل استفاده از ارت، حفاظت از جان انسان است.
فرض کنید بدنه فلزی یک الکتروموتور به دلیل خرابی عایق داخلی، با سیم فاز در تماس قرار گرفته است. اگر بدنه موتور بهدرستی به سیستم حفاظتی متصل نشده باشد، ممکن است بدنه موتور نسبت به زمین دارای ولتاژ خطرناکی شود.
اگر فردی همزمان بدنه موتور و یک قسمت دارای پتانسیل متفاوت را لمس کند، ممکن است جریان از بدن او عبور کند.
اما در صورت وجود یک مسیر حفاظتی مناسب ( ارت), جریان خطا میتواند از مسیر طراحیشده عبور کند:
فاز → بدنه موتور → هادی حفاظتی → سیستم زمین
در این حالت، طراحی صحیح سیستم باید بهگونهای باشد که وسیله حفاظتی بتواند خطا را تشخیص داده و مدار را در زمان مناسب قطع گردد با فیوز سیم بسوزد و کلید مینیاتوری بپرد و بطور کل جریان قطع گردد.
بنابراین ارت را میتوان یکی از اجزای مهم زنجیره حفاظت در برابر برقگرفتگی دانست؛ البته ارت بهتنهایی جایگزین سایر حفاظتها مانند عایقبندی مناسب، کلیدهای حفاظتی و حفاظت جریان نشتی نیست.
۲. کمک به قطع سریع مدار در هنگام اتصال بدنه
یکی از وظایف بسیار مهم سیستم ارت، فراهم کردن مسیر مناسب برای جریان خطاست.
برای مثال، اگر سیم فاز با بدنه یک تابلو برق تماس پیدا کند، جریان خطا باید بتواند از مسیر حفاظتی مناسبی عبور کند تا وسیله حفاظتی مربوطه عمل کند.
اگر مسیر خطا ، مقاومت یا امپدانس ( امپدانس را در پرانتز توضیح خواهیم داد ) زیادی داشته باشد، جریان خطا ممکن است به اندازهای نباشد که وسیله حفاظتی موردنظر در زمان مناسب عمل کند.
به همین دلیل، صرفاً «داشتن سیم ارت» کافی نیست؛ مسیر حفاظتی باید از نظر طراحی و پیوستگی الکتریکی مناسب باشد.
۳. حفاظت از تجهیزات صنعتی
تجهیزات صنعتی معمولاً گرانقیمت هستند و خرابی آنها میتواند علاوه بر هزینه تعمیر، باعث توقف کار و خط تولید گردد.
سیستم زمین و همبندی مناسب، در کنار سایر تجهیزات حفاظتی، میتواند در برابر برخی خطاهای الکتریکی و اضافهولتاژها نقش حفاظتی داشته باشد.
این موضوع در تجهیزاتی مانند:
دیزل ژنراتورها
تابلوهای برق
الکتروموتورها
UPSها
اینورترها
تجهیزات کنترلی
سیستمهای اتوماسیون صنعتی
اهمیت بیشتری پیدا میکند.
۴. کاهش خطر آتشسوزی ناشی از خطاهای الکتریکی
اتصالهای معیوب، خرابی عایق و جریانهای خطا میتوانند باعث ایجاد حرارت و جرقه شوند.
اگر سیستم حفاظت الکتریکی بهدرستی طراحی و اجرا شده باشد، تشخیص خطا و قطع مدار میتواند احتمال ادامه یافتن شرایط خطرناک را کاهش دهد.
بنابراین ارت مناسب، در کنار فیوزها، کلیدهای حفاظتی، حفاظت جریان نشتی و سایر تجهیزات ایمنی، یکی از اجزای سیستم کلی حفاظت در برابر حوادث الکتریکی است.
۵. حفاظت در برابر اضافهولتاژها و صاعقه
در تأسیسات صنعتی، سیستم زمین میتواند در طراحی حفاظت در برابر اضافهولتاژهای گذرا و سیستم حفاظت در برابر صاعقه نیز نقش داشته باشد.
برای مثال، در یک ساختمان صنعتی ممکن است سیستم حفاظت در برابر صاعقه و تجهیزات حفاظت در برابر Surge به سیستم زمین و همبندی مناسب نیاز داشته باشند.
البته باید توجه داشت که ارت معمولی بهتنهایی سیستم حفاظت در برابر صاعقه نیست.
حفاظت در برابر صاعقه نیازمند طراحی جداگانه و هماهنگ شامل سیستم گیرنده، هادی نزولی، شبکه زمین و تجهیزات مربوطه است.
۶. جلوگیری از ایجاد اختلاف پتانسیل خطرناک
در یک محیط صنعتی، تجهیزات فلزی مختلفی در کنار یکدیگر قرار دارند.
برای مثال ممکن است در یک موتورخانه، این تجهیزات وجود داشته باشند:
بدنه دیزل ژنراتور
تابلو برق
لولههای فلزی
الکتروموتورها
شاسی فلزی
تجهیزات
سینی کابل
اگر این قسمتها در شرایط خطا اختلاف پتانسیل قابلتوجهی پیدا کنند، لمس همزمان دو قسمت میتواند خطرناک باشد.
همبندی صحیح کمک میکند اختلاف پتانسیل بین قسمتهای فلزی قابل لمس کنترل شود.
۷. اهمیت ارت در دیزل ژنراتورها ( تخصص ما)
ارت در سیستمهای دیزل ژنراتور اهمیت ویژهای دارد.
یک ژنراتور معمولاً دارای قسمتهای فلزی مختلفی مانند شاسی، بدنه آلترناتور ( ژنراتور)، تابلو کنترل و فرمان و تجهیزات جانبی و قدرت است.
این قسمتها باید مطابق طراحی سیستم و الزامات پروژه، به سیستم حفاظتی و همبندی مناسب متصل شوند.
در یک سیستم ژنراتوری، باید میان موارد مختلف مانند:
بدنه ژنراتور، نقطه نول، سیستم زمین، حفاظتها و نوع آرایش شبکه
ارتباط صحیح برقرار شود.
این موضوع بهخصوص زمانی اهمیت دارد که ژنراتور بهعنوان منبع برق اضطراری وارد مدار میشود، زیرا نحوه اتصال نول و سیستم زمین باید متناسب با آرایش سیستم و تجهیزات انتقال و حفاظت انتخاب شود.
۸. آیا ارت همیشه جلوی برقگرفتگی را میگیرد؟
خیر.
این یک نکته بسیار مهم است.
وجود ارت به این معنی نیست که لمس هر سیم برق یا هر وسیله برقی دیگر بدون خطر خواهد بود.
ارت یکی از اجزای سیستم حفاظت الکتریکی است، نه تنها وسیله حفاظت.
ایمنی واقعی به مجموعهای از عوامل بستگی دارد، از جمله:
عایقبندی مناسب
سیستم ارت و همبندی مناسب
فیوز و کلیدهای حفاظتی
تجهیزات حفاظت در برابر جریان نشتی، در موارد موردنیاز
طراحی صحیح سیستم برق
نگهداری و بازرسی دورهای توسط متخصصین و
رعایت مقررات و استانداردهای ایمنی
آموزش افراد و استفاده از تجهیزات حفاظت فردی
۹. اگر ارت نداشته باشیم چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟
فرض کنیم یک موتور صنعتی دارای بدنه فلزی است و سیم فاز داخل موتور به بدنه اتصال پیدا میکند.
اگر سیستم حفاظتی مناسبی وجود نداشته باشد، ممکن است بدنه موتور برای مدتی در شرایط خطرناک باقی بماند.
در این حالت، فردی که بدنه را لمس میکند ممکن است بخشی از مسیر جریان خطا شود.
این موضوع میتواند به برقگرفتگی شدید یا حتی مرگ منجر شود.
از طرف دیگر، ممکن است وسیله حفاظتی نیز به دلیل مناسب نبودن مسیر جریان خطا، در زمان مورد انتظار عمل نکند.
به همین دلیل، ارت و سایر سیستمهای حفاظتی باید از ابتدا در طراحی تأسیسات برق در نظر گرفته شوند.
نتیجهگیری بخش دوم :
ارت در برق صنعتی یک وسیله تزئینی یا یک سیم اضافی نیست؛ بلکه بخشی از سیستم حفاظت الکتریکی است.
وجود یک سیستم ارت و همبندی مناسب میتواند:
خطر برقگرفتگی را کاهش دهد؛
به عملکرد صحیح حفاظت در برابر خطا کمک کند؛
از بدنه فلزی تجهیزات در شرایط خطا حفاظت کند؛
احتمال ادامه یافتن برخی خطاهای الکتریکی را کاهش دهد؛
به کنترل اختلاف پتانسیل بین قسمتهای فلزی کمک کند؛
و در طراحی حفاظت در برابر اضافهولتاژ و صاعقه نقش داشته باشد.
با این حال، ارت بهتنهایی تضمینکننده ایمنی نیست و باید در کنار سایر روشهای حفاظت الکتریکی و مطابق مقررات و استانداردهای مربوط به تأسیسات اجرا شود.
در بخش بعدی مقاله، به این سؤال مهم میرسیم:
«برای داشتن یک سیستم ارت مناسب چه کارهایی باید انجام دهیم؟»
در این بخش باید درباره انتخاب محل، شرایط خاک، نوع الکترود، هادی ارت، اتصالات، همبندی، اندازهگیری مقاومت و نگهداری سیستم ارت مطالعه و مشاوره درستی با متخصصان این حرفه انجام دهیم.
در بخش سوم در واقع از مرحله تئوری خارج میشویم و به مرحله اجرائی میرسیم.
بخش سوم :
برای داشتن ارت مناسب چه کار کنیم؟
داشتن یک سیستم ارت مناسب در تأسیسات برق صنعتی، فقط با حفر یک چاه و قرار دادن یک میله یا صفحه فلزی در زمین به دست نمیآید. یک سیستم ارت مناسب باید بهصورت اصولی طراحی، اجرا، اندازهگیری و در طول زمان بررسی و نگهداری شود.
کیفیت سیستم ارت به عواملی مانند نوع سیستم برق، شرایط خاک، نوع و ابعاد الکترود، مسیر هادی حفاظتی، کیفیت اتصالات، همبندی و عملکرد تجهیزات حفاظتی بستگی دارد.
در ادامه این مطلب، مهمترین مواردی را که برای ایجاد یک سیستم ارت مناسب باید در نظر گرفت بررسی میکنیم.
۱. ابتدا سیستم برق را بهدرستی بشناسیم
قبل از طراحی ارت باید مشخص شود تأسیسات موردنظر چه نوع سیستم برقی دارد.
برای مثال نوع کار و نوع مصرف کنندگان را بشناسیم و برسی کنیم، مانند:
- ساختمان مسکونی
- کارخانه صنعتی
- تابلو برق
- دیزل ژنراتور
- پست برق
- موتورخانه
- مرکز داده
- تجهیزات مخابراتی
ممکن است الزامات سیستم زمین در هرکدام متفاوت باشد.
همچنین باید مشخص شود سیستم توزیع برق از چه آرایش زمینکردنی استفاده میکند؛ مانند سیستمهای TN، TT یا IT.
بنابراین نمیتوان یک روش واحد را برای تمام پروژهها تجویز کرد.
۲. شرایط خاک را بررسی کنیم
خاک نقش مهمی در عملکرد الکترود زمین دارد.
خاکهای مختلف مقاومت ویژه متفاوتی دارند. برای مثال، خاک خشک و سنگی معمولاً شرایط متفاوتی نسبت به خاک مرطوب و مناسب برای عبور جریان دارد.
به همین دلیل در پروژههای مهم، بررسی مقاومت ویژه خاک میتواند یکی از مراحل طراحی سیستم زمین باشد.
این بررسی به مهندس طراح کمک میکند نوع، تعداد و آرایش الکترودهای زمین را بهتر تعیین کند.
۳. محل مناسب برای سیستم زمین انتخاب کنیم
محل اجرای سیستم زمین باید با توجه به شرایط پروژه انتخاب شود.
مواردی مانند:
- نوع خاک
- رطوبت زمین
- دسترسی برای بازرسی
- فاصله از تأسیسات
- مسیر هادی ارت
- احتمال خوردگی
- وجود تأسیسات زیرزمینی
- شرایط محیطی
باید در نظر گرفته شوند.
همچنین محل اجرای الکترود نباید بدون بررسی در نزدیکی تأسیسات زیرزمینی، خطوط گاز، آب یا کابلهای مدفون انتخاب شود.
۴. الکترود مناسب انتخاب کنیم
الکترود زمین میتواند با توجه به طراحی پروژه انواع مختلفی داشته باشد.
از جمله:
- میله ارت
- صفحه ارت
- تسمه یا هادی مدفون
- الکترودهای متعدد
- شبکه زمین
انتخاب الکترود به شرایط خاک، ابعاد پروژه، جریان خطا، فضای موجود و الزامات طراحی بستگی دارد.
در تأسیسات صنعتی بزرگ، ممکن است استفاده از یک الکترود منفرد کافی نباشد و شبکه زمین یا چند الکترود بهکار گرفته شود.
۵. مسیر هادی حفاظتی را اصولی اجرا کنیم
یکی از قسمتهای بسیار مهم سیستم ارت، هادی حفاظتی یا PE است.
این هادی باید تجهیزات فلزی قابل لمس را طبق طراحی به سیستم حفاظتی متصل کند.
برای مثال:
تابلو برق → هادی حفاظتی → سیستم زمین
و
الکتروموتور → هادی حفاظتی → سیستم زمین
مسیر هادی باید تا حد امکان مناسب، پیوسته و قابل اطمینان باشد.
سطح مقطع هادی نیز نباید صرفاً بر اساس حدس انتخاب شود؛ بلکه باید بر اساس شرایط سیستم، جریان خطا، زمان قطع حفاظت، جنس هادی و مقررات مربوطه تعیین شود.
۶. اتصالات ارت را جدی بگیریم
یکی از نقاط ضعف رایج در سیستمهای ارت، اتصالات نامناسب است.
اگر اتصال بین هادی و الکترود:
- شل باشد،
- دچار خوردگی شود،
- سطح تماس مناسبی نداشته باشد،
- یا در طول زمان آسیب ببیند،
ممکن است عملکرد سیستم ارت کاهش پیدا کند.
بنابراین اتصالها باید از نظر مکانیکی محکم و از نظر الکتریکی قابل اعتماد باشند.
در پروژههای مختلف ممکن است از روشهای اتصال متفاوتی استفاده شود؛ انتخاب روش باید متناسب با جنس قطعات و شرایط محیطی باشد.
۷. همبندی را بهدرستی انجام دهیم
در یک تأسیسات صنعتی فقط اتصال یک دستگاه به زمین کافی نیست.
قسمتهای فلزی مختلفی که ممکن است در شرایط خطا دارای اختلاف پتانسیل شوند، باید طبق طراحی مناسب همبندی شوند.
برای مثال ممکن است موارد زیر در سیستم همبندی قرار گیرند:
- بدنه تابلو برق
- بدنه ژنراتور
- شاسی تجهیزات
- سینی کابل
- لولههای فلزی
- سازههای فلزی
هدف همبندی، کاهش اختلاف پتانسیل خطرناک بین قسمتهای فلزی قابل لمس است.
البته نحوه همبندی باید مطابق نوع سیستم زمین و مقررات پروژه انجام شود.
۸. از اتصالهای غیر اصولی نول و ارت خودداری کنیم
یکی از اشتباهات خطرناک، اتصال نول و ارت در نقاطی است که برای چنین اتصالی طراحی نشدهاند.
نحوه ارتباط N و PE به نوع سیستم زمین و محل نصب بستگی دارد.
در بعضی سیستمها نقطه مشخصی برای ارتباط نول و زمین وجود دارد، اما ایجاد اتصالهای اضافی در پاییندست میتواند باعث عبور جریان کاری از مسیر حفاظتی شود
نابراین اتصال N و PE باید دقیقاً مطابق طراحی سیستم انجام شود.
۹. به عدد مقاومت ارت توجه کنیم، اما فقط به آن اکتفا نکنیم
یکی از رایجترین اشتباهات این است که کیفیت ارت را فقط با یک عدد بیان کنیم.
مثلاً گفته شود:
«اگر مقاومت چاه ارت کمتر از X اهم باشد، ارت حتماً استاندارد است.»
این جمله بهصورت عمومی درست نیست.
مقدار قابل قبول مقاومت زمین به نوع تأسیسات، سیستم زمین، تجهیزات حفاظتی، استانداردها و الزامات پروژه بستگی دارد.
علاوه بر مقاومت الکترود، موارد دیگری نیز اهمیت دارند:
- پیوستگی هادی حفاظتی
- کیفیت اتصالات
- امپدانس مسیر خطا
- همبندی
- عملکرد تجهیزات حفاظتی
- شرایط خاک
- خوردگی و وضعیت فیزیکی سیستم
بنابراین یک سیستم ارت خوب باید بهصورت کامل ارزیابی شود.
۱۰. سیستم ارت را اندازهگیری و آزمایش کنیم
بعد از اجرای سیستم زمین، باید عملکرد آن با تجهیزات و روشهای مناسب بررسی شود.
بسته به نوع سیستم و هدف اندازهگیری، ممکن است مواردی مانند:
- مقاومت الکترود زمین
- پیوستگی هادی حفاظتی
- امپدانس حلقه خطا
- عملکرد تجهیزات حفاظت در برابر جریان نشتی
بررسی شوند.
این اندازهگیریها باید توسط فرد متخصص و با تجهیزات مناسب انجام شوند.
استفاده از یک مولتیمتر معمولی برای تعیین مقاومت واقعی سیستم زمین کافی نیست.
۱۱. ارت را در طول زمان بازرسی کنیم
سیستم ارت یک سیستم دائمی است، اما به این معنی نیست که پس از اجرا دیگر نیازی به بررسی ندارد.
رطوبت، خوردگی، عملیات ساختمانی، تغییرات خاک و آسیب مکانیکی میتوانند وضعیت سیستم را تغییر دهند.
به همین دلیل در تأسیسات صنعتی بهتر است سیستم زمین طبق برنامه نگهداری و بازرسی شود.
مواردی مانند:
- وضعیت اتصالات
- خوردگی
- آسیب هادی
- وضعیت شینه ارت
- پیوستگی هادی حفاظتی
- تغییرات سیستم برق
- نتایج اندازهگیریهای دورهای
باید مورد توجه قرار گیرند.
ارت مناسب چه ویژگیهایی دارد؟
یک سیستم ارت مناسب باید دارای ویژگیهای زیر باشد:
۱. طراحی متناسب با نوع تأسیسات
سیستم ارت یک کارخانه، ژنراتور یا ساختمان لزوماً نمیتواند با یک روش یکسان طراحی شود.
۲. مسیر حفاظتی پیوسته و مطمئن
مسیر بین بدنه تجهیزات و سیستم حفاظتی باید قابل اعتماد باشد.
۳. اتصالات محکم و مقاوم
اتصالات باید در برابر شرایط محیطی و خوردگی مقاومت مناسبی داشته باشند.
۴. همبندی مناسب
قسمتهای فلزی مربوطه باید مطابق طراحی همبندی شوند.
۵. مقاومت و امپدانس مناسب مسیر خطا
مسیر خطا باید بهگونهای طراحی شود که حفاظت الکتریکی بتواند در شرایط خطا عملکرد مناسبی داشته باشد.
۶. قابلیت اندازهگیری و بازرسی
سیستم باید امکان بررسی و آزمایش دورهای داشته باشد.
یک نکته مهم درباره چاه ارت
گاهی در بازار گفته میشود:
«فقط یک چاه عمیقتر حفر کنیم تا ارت خوبی داشته باشیم.»
این تصور همیشه درست نیست.
عمق بیشتر بهتنهایی تضمینکننده ارت بهتر نیست.
کیفیت سیستم زمین به شرایط خاک، نوع الکترود، سطح تماس با خاک، آرایش الکترودها، هادیها، اتصالات و طراحی کلی سیستم بستگی دارد.
بنابراین بهجای تمرکز صرف بر عمق چاه، باید کل سیستم زمین بهصورت مهندسی بررسی شود.
جمعبندی
برای داشتن یک ارت مناسب باید از مرحله طراحی تا اجرا و نگهداری، مجموعهای از عوامل را در نظر گرفت.
بهطور خلاصه:
شناخت سیستم برق → بررسی شرایط خاک → طراحی سیستم زمین → انتخاب الکترود مناسب → اجرای هادی حفاظتی → اتصال و همبندی صحیح → اندازهگیری و آزمایش → بازرسی و نگهداری دورهای
این زنجیره باعث میشود سیستم ارت فقط یک اتصال ساده به زمین نباشد، بلکه بهعنوان بخشی از یک سیستم کامل حفاظت الکتریکی عمل کند.
در بخش بعدی مقاله، میتوانیم وارد قسمت عملی شویم و مرحلهبهمرحله توضیح دهیم:
«چگونه چاه ارت تعبیه کنیم؟»
در آن بخش میتوان مراحل آمادهسازی محل، حفاری، انتخاب الکترود، نحوه قرار دادن الکترود، اتصال هادی، مواد مورد استفاده، دریچه بازدید و در نهایت روش آزمایش و اندازهگیری سیستم را بررسی کرد.
بخش چهارم و انتهای مقاله آرت از گروه مهندسی برق، صنعت، دیزل،
متخصص در بحث ژنراتور های دیزلی و گازی و نیروگاهی
بخش چهارم :
چگونه چاه ارت تعبیه کنیم؟
چاه ارت یکی از روشهای متداول برای ایجاد الکترود زمین در برخی تأسیسات است. هدف از اجرای آن، ایجاد یک ارتباط الکتریکی مناسب بین سیستم حفاظتی تأسیسات و زمین است.
اما برخلاف تصور رایج، کیفیت یک سیستم ارت فقط به عمق چاه یا مقدار مواد پرکننده آن بستگی ندارد. نوع خاک، نوع و ابعاد الکترود، سطح تماس با خاک، کیفیت اتصالات، مسیر هادی حفاظتی، همبندی و نتایج اندازهگیریها همگی در عملکرد نهایی سیستم تأثیر دارند.
به همین دلیل، اجرای چاه ارت باید بر اساس طراحی مناسب و مقررات مربوط به پروژه انجام شود.
۱. انتخاب محل مناسب
اولین مرحله، انتخاب محل مناسب برای اجرای الکترود زمین است.
محل انتخابشده باید از نظر شرایط خاک و دسترسی برای بازرسی مناسب باشد. همچنین قبل از حفاری باید محل تأسیسات زیرزمینی بررسی شود.
مواردی مانند:
- کابلهای برق مدفون
- لولههای گاز
- لولههای آب
- خطوط مخابرات
- فونداسیونها و سازههای موجود
- سایر تأسیسات زیرزمینی
باید مورد توجه قرار گیرند.
انتخاب محل صرفاً بر اساس نزدیک بودن به ساختمان یا تابلو برق انجام نمیشود؛ مسیر هادی حفاظتی و الزامات طراحی نیز باید در نظر گرفته شود.
۲. بررسی شرایط خاک
خاک نقش بسیار مهمی در عملکرد الکترود زمین دارد.
خاکهای مختلف دارای مقاومت ویژه متفاوتی هستند. خاک خشک، سنگی یا بسیار مقاوم ممکن است شرایط متفاوتی نسبت به خاک مرطوب و مناسب داشته باشد.
در پروژههای مهم، اندازهگیری مقاومت ویژه خاک میتواند اطلاعات لازم برای طراحی سیستم زمین را فراهم کند.
این اطلاعات به طراح کمک میکند مشخص کند چه نوع و چه آرایشی از الکترودها مناسبتر است.
۳. تعیین نوع و ابعاد الکترود
پس از بررسی شرایط پروژه، باید نوع الکترود مشخص شود.
بسته به طراحی ممکن است از مواردی مانند:
- میله زمین
- صفحه زمین
- تسمه یا هادی مدفون
- چند الکترود
- شبکه زمین
استفاده شود.
جنس و ابعاد الکترود باید متناسب با شرایط محیطی، خوردگی، جریانهای خطا و الزامات پروژه انتخاب شود.
بنابراین نمیتوان برای تمام پروژهها یک نوع میله یا صفحه با یک اندازه مشخص تجویز کرد.
۴. آمادهسازی و اجرای محل الکترود
در روشهایی که از چاه ارت استفاده میشود، محل طبق نقشه و مشخصات طراحی آماده میشود.
ابعاد و عمق محل اجرا باید بر اساس طراحی تعیین شود.
در این مرحله، ایمنی عملیات حفاری اهمیت زیادی دارد. خاکهای سست، ریزشی یا شرایط خاص زمین میتوانند خطراتی برای افراد ایجاد کنند و باید اقدامات ایمنی مناسب در نظر گرفته شود.
۵. قرار دادن الکترود در زمین
الکترود زمین در محل تعیینشده نصب میشود.
در روشهای مختلف ممکن است الکترود به شکل میله، صفحه یا آرایش دیگری اجرا شود.
نکته مهم این است که الکترود باید تماس الکتریکی مناسبی با محیط اطراف خود داشته باشد و از نظر مکانیکی نیز بهصورت پایدار نصب شود.
در سیستمهای صنعتی، نوع و ابعاد الکترود باید بر اساس طراحی تعیین شود و صرفاً استفاده از یک قطعه فلزی دلخواه قابل قبول نیست.
۶. استفاده از مواد مناسب اطراف الکترود
در برخی روشهای اجرای چاه ارت، اطراف الکترود با مادهای مناسب پر میشود تا تماس الکتریکی با خاک بهبود پیدا کند.
در این زمینه باید از مواد مناسب و مورد تأیید پروژه استفاده شود.
استفاده از هر مادهای مانند نمک یا مواد خورنده، راهحل مناسبی برای بهبود دائمی سیستم ارت نیست؛ زیرا میتواند باعث خوردگی الکترود و اتصالات شده و در طول زمان عملکرد سیستم را کاهش دهد.
به همین دلیل انتخاب ماده بهبوددهنده باید با توجه به شرایط خاک، نوع الکترود و الزامات پروژه انجام شود.
۷. اتصال هادی ارت به الکترود
پس از نصب الکترود، هادی مربوط به سیستم زمین به آن متصل میشود.
این اتصال یکی از مهمترین قسمتهای سیستم است.
اتصال باید:
- از نظر مکانیکی محکم باشد؛
- از نظر الکتریکی مطمئن باشد؛
- در برابر خوردگی مقاومت مناسبی داشته باشد؛
- و برای شرایط محیطی محل اجرا مناسب باشد.
روش اتصال نیز به نوع هادی و الکترود بستگی دارد.
در پروژههای مختلف ممکن است از اتصالات مکانیکی مناسب یا روشهای دائمی مانند جوش احتراقی استفاده شود.
۸. انتقال هادی ارت به محل تأسیسات
هادی متصل به الکترود باید طبق نقشه و طراحی به محل شینه ارت یا سیستم حفاظتی تأسیسات منتقل شود.
مسیر هادی باید تا حد امکان مناسب و قابل بازرسی باشد و از آسیبهای مکانیکی و خوردگی محافظت شود.
در تأسیسات صنعتی، مسیر هادی حفاظتی اهمیت زیادی دارد، زیرا هدف فقط ایجاد اتصال بین چاه و زمین نیست؛ بلکه باید یک مسیر حفاظتی مطمئن بین تجهیزات و سیستم زمین وجود داشته باشد.
۹. اتصال تجهیزات و همبندی
پس از ایجا
د سیستم زمین، تجهیزات فلزی مربوطه طبق طراحی به سیستم حفاظتی متصل میشوند
برای مثال:
- تابلو برق
- دیزل ژنراتور
- الکتروموتور
- پمپ
- شاسی فلزی تجهیزات
- سینی کابل
- سازههای فلزی مربوطه
ممکن است نیاز به اتصال حفاظتی یا همبندی داشته باشند.
هدف این است که در شرایط خطا، قسمتهای فلزی قابل لمس تا حد امکان اختلاف پتانسیل خطرناکی نسبت به یکدیگر پیدا نکنند.
۱۰. ایجاد نقطه بازدید و دسترسی
سیستم زمین باید تا حد امکان قابلیت بازرسی و نگهداری داشته باشد.
محل اتصال و قسمتهای قابل بررسی باید بهگونهای اجرا شوند که در صورت نیاز بتوان وضعیت اتصال، خوردگی و سایر قسمتهای سیستم را بررسی کرد.
وجود یک دریچه یا نقطه دسترسی مناسب در روشهای اجرایی مربوط به چاه ارت میتواند انجام بازرسیهای دورهای را آسانتر کند.
۱۱. اندازهگیری مقاومت سیستم زمین
پس از اجرای سیستم، یکی از مهمترین مراحل، اندازهگیری و بررسی عملکرد آن است.
این اندازهگیری باید با روش و دستگاه مناسب انجام شود.
باید توجه داشت که:
مقاومت الکترود زمین با مقاومت سیم ارت یکی نیست.
همچنین یک مولتیمتر معمولی برای اندازهگیری دقیق مقاومت سیستم زمین کافی نیست.
بسته به نوع پروژه ممکن است آزمایشهایی مانند:
- مقاومت الکترود زمین
- پیوستگی هادی حفاظتی
- امپدانس مسیر خطا
- عملکرد تجهیزات حفاظتی
نیز مورد نیاز باشد.
۱۲. بررسی و ثبت نتایج
نتایج اندازهگیریها بهتر است ثبت و نگهداری شوند.
این کار در تأسیسات صنعتی اهمیت زیادی دارد، زیرا در بازرسیهای بعدی میتوان نتایج جدید را با اندازهگیریهای قبلی مقایسه کرد.
اگر مقاومت یا سایر مشخصات سیستم در طول زمان تغییر قابل توجهی داشته باشد، باید علت آن بررسی شود.
۱۳. بازرسی و نگهداری دورهای
اجرای صحیح سیستم ارت پایان کار نیست.
سیستم زمین ممکن است در اثر:
- خوردگی
- تغییر شرایط خاک
- عملیات عمرانی
- آسیب مکانیکی
- شل شدن اتصالات
- تغییرات در تأسیسات برق
دچار تغییر شود.
به همین دلیل سیستم ارت در تأسیسات صنعتی باید طبق برنامه مناسب بازرسی و آزمایش شود.
آیا هر چاه ارتی که مقاومت کمی داشته باشد مناسب است؟
خیر.
این یکی از مهمترین نکات این مقاله است.
مقاومت پایینتر الکترود زمین میتواند مطلوب باشد، اما تنها یک عدد نمیتواند کیفیت کل سیستم حفاظت را مشخص کند.
یک سیستم ارت مناسب باید از نظر موارد زیر نیز بررسی شود:
الکترود + هادی حفاظتی + اتصالات + همبندی + مسیر خطا + تجهیزات حفاظتی + اندازهگیری
بنابراین ممکن است یک چاه مقاومت نسبتاً پایینی داشته باشد، اما اگر هادی حفاظتی، اتصالات یا همبندی آن مشکل داشته باشد، سیستم حفاظت الکتریکی همچنان دچار نقص باشد.
اشتباهات رایج در اجرای چاه ارت
اشتباه اول: تمرکز فقط روی عمق چاه
عمق بیشتر لزوماً به معنی ارت بهتر نیست.
شرایط خاک و طراحی الکترود اهمیت بسیار بیشتری دارند.
اشتباه دوم: استفاده از نمک بهعنوان راهحل اصلی
نمک ممکن است در کوتاهمدت مقاومت خاک اطراف الکترود را کاهش دهد، اما میتواند خوردگی الکترود و اتصالات را افزایش دهد.
بنابراین استفاده از مواد باید بر اساس طراحی و مشخصات فنی مناسب باشد.
اشتباه سوم: استفاده از سیم یا فلز نامناسب
هر قطعه فلزی را نمیتوان بهعنوان الکترود زمین یا هادی حفاظتی استفاده کرد.
جنس، سطح مقطع، خوردگی و سازگاری فلزات باید مورد توجه قرار گیرد.
اشتباه چهارم: بیتوجهی به اتصالها
گاهی خود الکترود مناسب است، اما اتصال هادی به آن ضعیف یا دچار خوردگی است.
در چنین شرایطی عملکرد کل سیستم میتواند تحت تأثیر قرار گیرد.
اشتباه پنجم: اندازهگیری نکردن سیستم
گفتن اینکه «چاه ارت اجرا شد» به معنی اثبات عملکرد مناسب آن نیست.
پس از اجرا باید آزمایشهای لازم انجام شود و نتایج ثبت شوند.
یک نکته مهم برای دیزل ژنراتورها
در پروژههای دیزل ژنراتور، موضوع ارت فقط به اتصال شاسی ژنراتور به یک چاه محدود نمیشود.
باید مواردی مانند:
- بدنه آلترناتور
- شاسی ژنراتور
- تابلو کنترل
- تابلو انتقال
- نقطه نول
- سیستم حفاظتی
- نوع اتصال ژنراتور به شبکه
بر اساس طراحی سیستم بررسی شوند.
بهخصوص نحوه اتصال نول و زمین باید با توجه به آرایش سیستم و تجهیزات حفاظتی تعیین شود و نمیتوان یک روش ثابت را برای تمام ژنراتورها تجویز کرد.
جمعبندی
اجرای یک چاه ارت مناسب یک عملیات ساده حفاری نیست؛ بلکه بخشی از طراحی سیستم حفاظت الکتریکی است.
مراحل کلی را میتوان به شکل زیر خلاصه کرد:
بررسی پروژه → بررسی خاک → انتخاب الکترود → آمادهسازی محل → نصب الکترود → اتصال هادی → اجرای مسیر حفاظتی → همبندی → ایجاد دسترسی برای بازرسی → اندازهگیری و آزمایش → نگهداری دورهای
هرچه طراحی و اجرای این مراحل اصولیتر باشد، قابلیت اطمینان سیستم حفاظت الکتریکی نیز بیشتر خواهد بود.
در پروژه
های صنعتی، طراحی نهایی و اجرای سیستم زمین باید توسط افراد متخصص و مطابق مقررات و استانداردهای مورد استفاده در محل پروژه انجام شود.
ارت مناسب، حاصل یک چاه عمیق نیست؛ حاصل یک سیستم درست طراحیشده، درست اجراشده و بهدرستی آزمایششده است.